१२ डिसें ०९
अमेरिकन भेळ आणि पनीर पिझ्झा
पंचतारांकित हॉटेलातला हा ग्राहक – वेटर संवाद -
काय घेणार? चहा, कॉफ़ी, मिलो, चॉकलेट की ज्युस?
चहा.
ओके. कोणता चहा? हर्बल, मसाला, ग्रीन, आइस की बुश?
मसाला.
ओके. ब्लॅक की दूध घातलेला?
दूध पावडर की लिक्विड दूध?
लिक्विड दूध.
ओके. गायीचं की म्हशीचं?
गायीचं दूध.
थंड की गरम?
गरम.
ठीक. साखर की मध की शुगर फ़्री?
साखर.
बीट साखर की उसाची साखर?
उसाची.
ओके. व्हाइट की ब्राउन ?
चहाचं राहुदे. मी पाणीच घीईन.
साधं की मिनरल?
मिनरल.
थंड की साधं?
...........! ! !
आता हा रस्त्यावरच्या भेळवाल्याकडचा संवाद –
क्या बनाउ? चाट या भेल?
भेल.
अमेरिकन? की चायनीज?
इंडियन.
कॉर्न? जैन? पनीर?
...........! ! !
तर हॉटेलातल्या वेटरची, भेळवाल्याची प्रश्नमालिका संपतच नाही. पण या प्रश्नमालिकेतून लक्षात येतं की खाद्य आणि पेय पदार्थांचे भरपूर पर्याय उपलब्ध आहेत. साध्या चहाचे एवढे प्रकार. आणि उत्तरेकडची भेळ एकदम ग्लोबलच होऊन गेली आहे की!
ग्लोबलायजेशन म्हणजे अमेरिकनायजेशन किंवा अमेरिकेचा नवसाम्राज्यवाद असं एक मत आहे.
जेव्हा विविध देशातल्या शहरा-शहरात एकाच पद्धतीचे मॉल्स उभे राहतात, त्या मॉल्समध्ये एकाच प्रकारच्या वस्तू मिळतात आणि त्यापैकी जास्तीत जास्त ब्रॅंड्स अमेरिकन असतात तेव्हा ग्लोबलायजेशनचा चेहरा आणि मेकअप अमेरिकन, कपडे आणि परफ्युम अमेरिकन, खाद्यपदार्थ आणि जिभेची चवसुद्धा अमेरिकनच असते. पण हळुहळु हे बदलायला लागलं.
जागितिकीकरण मोठ्या शहरांकडून छोट्या शहरांकडे सरकू लागलं आणि मूठभरांकडून सर्वसामान्यांपर्यंत जाऊन जसं पोचलं तसं स्थानिकाची मोहर या ग्लोबलायजेशनवर उमटू लागली.
एक गंमतीदार, खाद्यपदार्थाचं उदाहरण द्यायचं तर सध्या जगभर तरुणांचा सर्वाधिक आवडता पिझ्झा कसा बदलत जातो ते बघू. मॅकडोनाल्डमधून प्रथम अमेरिकेत आणि नंतर जगात अवतरलेला हा पदार्थ आता मुळीच अमेरिकन राहिलेला नाही. आपल्याकडचा पनीर पिझ्झा म्हणजे तर पिझ्झ्याचा शंभर टक्के भारतीय (खरं तर पंजाबी; पण पंजाबीलाच भारतीय समजलं जातं, ना?) अवतार. तमीळनाडूत सांबार पिझ्झाही मिळू लागलाय म्हणे. महाराष्ट्र देशी थालीपीठ पिझ्झा मिळायला हरकत नसावी. अमेरिकेत आणि ब्रिटनमध्ये भारतीयांनी चिकन-टिक्का-मसाला पिझ्झा बनवून इंडियन एक्झॉटिक कुझिनमध्ये भर टाकली आहे.
भारतातल्या मॅकडोनाल्डने अमेरिकन पदार्थांचे भारतीय अवतार शोधून काढणं हे ठीकच. पण याहीपुढे जाऊन चक्क न्युयॉर्कमध्ये मॅक-आलु-टिक्की बर्गर मिळणं, केनया सफारीत धिरडं मिळणं किंवा मूळ उत्तरेकडचा भेळ हा पदार्थ दस्तुरखुद्द लखनौमध्ये बंबईकी भेल या नावाने मिळणं म्हणजे ग्लोबलायजेशनचा कहरच; नाहीतर काय?
जेव्हा मॅगीने मसाला नूडल्स बाजारात आणले तेव्हाच नूडल्सचं चिनीपण लयाला गेलं. दाक्षिणात्य दोसा कधीच संकुचित नव्हता. आधीच त्याने भारतात उत्तरेपर्यंत मजल मारली होती. आता तोही ग्लोबल झाला. दोशाने शेजवान दोशात चिनी नूड्ल्सना जागा करून दिली. तो रोस्टेड टोमॅटो दोसा हे विचित्र नाव धारण करायलाही त्याची काही हरकत नाही.
आपल्या सर्वमावेशक धोरणवाल्या पावभाजीने नूडल्सना आपलंसं करून घेतलं आणि ती चायनीज पावभाजी झाली.
भारतीय मोहर आकाशात मिळणार्या खाद्यपदार्थांवरही उमटली आहे. परदेशी विमानकंपन्या विमानप्रवासात चक्क जैन फूडही द्यायला लागल्यात. आणि परदेशी विमानतळांवर पोटॅटो बॉल्स नावाने आपले बटाटेवडेही हजर आहेत. ते खाल्ल्यावर पिण्यासाठी मसाला टी तिथेही आहेच.
भारतीय खाद्यपदार्थ स्वयंपाकगृहाचा उंबरठा ओलांडून ग्लोबल मिडियापर्यंत पोचलेत. भारतीय शेफना सेलिब्रेटी स्टेटस मिळालंय. वाढतं पर्यटन आणि स्थलांतर यामुळे स्थानिक खाद्यपदार्थांचं महात्म्य आणि लोकप्रियताही वाढत चालली आहे. हेच ते ग्लोकलायजेशन.
“द वर्ल्ड इज फ्लॅट” या पुस्तकात थॉमस फ्रीडमनने खाद्यपदार्थांच्या या ग्लोकलायजेशनचं मस्त वर्णन केलं आहे – जागतिकीकरणामुळे सपाट झालेल्या जगासारखाच असतो पिझ्झाबेस, सपाट पाव. त्यावर प्रत्येक देशाने, संस्कृतीने आपापल्या चवींचे, रंग-गंधाचे खाद्यपदार्थ चढवावेत. मग तो पिझ्झा परका राहातच नाही; त्या त्या देशाचा, संस्कृतीचाच होऊन जातो.
मेधा कुळकर्णी
No comments:
Post a Comment